Cumhurbaşkanını kim yargılayabilir ?

Cumhurbaşkanını Kim Yargılayabilir? Antropolojik Bir Bakışla Gücün Sınırları ve Toplumun Ritüelleri

Bir antropolog olarak, kültürlerin derin yapısını anlamaya çalışırken sık sık şu soruya takılırım: “Bir toplum gücü nasıl tanımlar, nasıl sınırlar?” Her kültürün kendine özgü bir otorite ritüeli vardır; kimi kralların tanrısal olduğuna inanır, kimi liderlerini halkın emanetiyle sınırlı görür. Bu bağlamda “Cumhurbaşkanını kim yargılayabilir?” sorusu, yalnızca bir hukuk sorusu değil; kültürel iktidar anlayışının, toplumsal kimliklerin ve modern devlet ritüellerinin merkezinde duran antropolojik bir meseledir.

Gücün Kutsallığı: Antik Ritüellerden Modern Devlete

Tarihin ilk toplumlarında liderler, yalnızca siyasi değil aynı zamanda kutsal figürler olarak kabul edilirdi. Eski Mısır’da firavunlar tanrının yeryüzündeki tezahürüydü; Mezopotamya’da kral, tanrılarla halk arasındaki aracıydı. Bu tür sistemlerde lideri yargılamak, kutsal düzene karşı gelmek anlamına gelirdi. Yani “lideri yargılamak” bir tür ritüel tabuydu.

Modern devlet anlayışı ise bu kutsallığı kırar, gücü dünyevi bir düzleme indirir. Artık liderin meşruiyeti tanrısal değil, hukuksal ve demokratik bir zemine dayanır. Ancak antropolojik açıdan, eski inançların izleri tamamen silinmemiştir. Bugün bile birçok toplumda cumhurbaşkanlığı makamı, sembolik olarak “dokunulmazlık” fikriyle çevrilidir. Bu, kutsal kral ritüellerinin modern bir yankısıdır.

Toplum ve Güç Arasındaki Sembolik Sözleşme

Her toplum, lideriyle arasında görünmez bir sembolik sözleşme kurar. Bu sözleşmeye göre halk, otoriteyi bir süreliğine devreder; lider ise topluluğun refahını sağlamakla yükümlüdür. Ancak antropolojik olarak bu ilişki sadece hukuki bir düzenleme değil, aynı zamanda bir ritüel alışveriştir: güven karşılığında itaat, temsil karşılığında meşruiyet.

Bu sözleşmenin bozulduğu anlarda, toplumlar tarih boyunca “lideri cezalandırma” veya “hesap sorma” ritüelleri üretmiştir. Kimi zaman bu, kralların tahttan indirilmesiyle; kimi zaman halkın kolektif protestosuyla; kimi zaman da hukuk mekanizmalarıyla gerçekleşir. Türkiye’de “cumhurbaşkanını kim yargılayabilir?” sorusu, bu sembolik sözleşmenin modern yorumunu içerir.

Modern Hukukun Ritüel Yapısı: Cumhurbaşkanının Yargılanması

Modern hukukta lideri yargılamak, halkın en yüksek temsil organı olan meclisin iznine tabidir. Türkiye Cumhuriyeti’nde bu süreç, 1982 Anayasası’nın 105. maddesi ile düzenlenmiştir. Buna göre cumhurbaşkanı, görev suçları veya vatana ihanet iddialarıyla ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin belirli çoğunluklarla aldığı karar sonucu Anayasa Mahkemesi tarafından yargılanabilir.

Bu durum, sembolik düzeyde halkın kendi içinden çıkan bir lideri yine kendi kurumsal temsilcileri aracılığıyla denetlediği anlamına gelir. Antropolojik olarak bu, ritüel arınma mekanizmasına benzer: toplum kendi iç dengesini bozan gücü, yine kendi değerleriyle onarır.

Yargı Sürecinin Antropolojik Yorumu

Bir liderin yargılanması, aslında bir toplumun kendini yeniden tanımlama sürecidir. Çünkü bu tür durumlarda mesele yalnızca bir bireyin suçu değil; topluluğun “adalet”, “güç” ve “sorumluluk” kavramlarını nasıl anlamlandırdığıdır. Antropolojide bu, toplumsal yeniden bütünleşme ritüeli olarak açıklanır. Suçlanan lider, toplumun ortak değerlerinden sapmayı temsil eder; yargılama süreci ise bu sapmanın yeniden normatif düzene çekilmesidir.

Dolayısıyla, cumhurbaşkanını yargılamak, sadece bir cezalandırma eylemi değil; toplumun kolektif kimliğini onarma çabasıdır. Bu anlamda her yargılama, bir yeniden doğuş törenidir: adaletin yeniden tesis edildiği, meşruiyetin tekrar kutsandığı bir an.

Ritüeller, Kimlikler ve Topluluk Dinamikleri

Antropolojik açıdan bakıldığında, her toplum kendi liderlik anlayışını kültürel kodlarıyla üretir. Batı demokrasilerinde cumhurbaşkanı yargılandığında bu, kurumsal hesap verilebilirlik olarak yorumlanır. Ancak Ortadoğu veya Asya kültürlerinde benzer bir süreç, bazen “sadakat ihlali” veya “toplumsal bölünme” sembolizmiyle algılanır.

Bu farklılık, kültürün otoriteyle kurduğu duygusal bağa işaret eder. Lider sadece bir yönetici değil, aynı zamanda ulusal kimliğin taşıyıcısı, kolektif benliğin temsilcisidir. Dolayısıyla bir liderin yargılanması, kültürel olarak “kendi kimliğini sorgulamak” anlamına da gelebilir.

Sonuç: Gücün Hesap Verdiği Kültür, Kendini Yeniler

“Cumhurbaşkanını kim yargılayabilir?” sorusunun yanıtı, hukuki olduğu kadar kültürel bir cevaptır. Modern devletlerde bu görev meclis ve anayasa mahkemesine düşer; ancak antropolojik açıdan, bu süreç toplumun kendi ahlaki düzenini yeniden kurma ritüelidir.

Her toplum, gücü kutsal ya da hesap verebilir kılma biçimiyle kendi kimliğini yansıtır. Liderin dokunulmazlığı da, yargılanabilirliği de birer semboldür. Birinde topluluk sadakati yüceltilir, diğerinde adaletin kutsallığı.

Sonuçta her kültür şu kadim soruyla yüzleşir: “Gücün sınırını kim çizer?” Belki de cevabı aramak bile, insanlığın en eski ritüellerinden biridir — çünkü adalet, nihayetinde toplumun kendi vicdanına ayna tutma biçimidir.